geschreven door Marlous Visser en Andrea Weise in juni 2001
In het kader van ons afstuderen als ergotherapeuten aan de HvA in
de herfst 2000 hebben wij voor de afdeling ergotherapie van het UMC
Utrecht een klinische les voor niet-ergotherapeuten ontwikkeld. Dit
betrof een pilotproject.
Voorafgaand hieraan hebben wij een intensief bronnenonderzoek verricht
(m.n. internationale literatuur) en hebben wij interviews gehouden met
ergotherapeuten in Nederland.
De navolgende tekst is gebaseerd op kennis opgedaan tijdens dit onderzoek. Dit is een samenvatting van onze persoonlijke conclusies. Voor onderbouwing verwijzen wij naar ons onderzoeksrapport (verkrijgbaar bij het Instituut Ergotherapie, HvA). Voor nieuwsgierigen: zie ook onze literatuurlijst.
Wij ontvangen graag reactie op deze conclusies, die wat ons betreft eerder stellingen zijn voor discussie dan het laatste woord in deze. Samenvattingen van reacties zullen wij aan dit document koppelen.
Ergotherapie is gericht op het handelen van de mens in zijn omgeving, doel is het verbeteren of behouden van de kwaliteit van leven: "Ergotherapie is een paramedisch beroep dat het handelen van de cliënt in de doelgerichte activiteiten in zijn omgeving neemt als aangrijpingspunt voor therapie, gebaseerd op een holistische mensvisie, medisch denken, systeemtheorie en fenomenologie, er van uitgaande dat handelen, als product van en facilitator voor ontwikkeling, essentieel is voor menswaardig leven." (Kinebanian, A. et al red.; 1998; Grondslagen van de ergotherapie; Maarssen; pag. 56)
Onder handelen wordt zowel de uitvoering van activiteiten verstaan, als ook aspecten als de planning vooraf, de organisatie tijdens en de evaluatie achteraf.
Doelgericht en betekenisvol handelen wordt gezien als een menselijke basisbehoefte. Doelen kunnen op uiteenlopende gebieden liggen, zoals zelfbehoud, aanpassing aan omstandigheden, ontwikkeling en gezondheid.
De betekenis wordt o.a. bepaald door de waarde die handelen heeft voor het individu en/ of zijn omgeving.
Het handelen wordt gezien in relatie met de rollen die een individu heeft.
Binnen de rollen heeft ieder mens zijn eigen gewoontes of routines. Ze zorgen ervoor dat het handelen deels automatisch kan verlopen, wat de mate van aandacht voor nieuwe situaties vergroot.
Uitgangspunt is dat ieder mens een intrinsieke behoefte heeft om te handelen. Ook wordt ervan uitgegaan dat ieder mens uniek is. Iedereen heeft verschillende behoeftes, mogelijkheden en manieren van handelen en kent verschillende waardes en interpretaties toe aan waarnemingen en handelingen.
Tevens wordt ieder mens gezien als een geheel. Wel kunnen er verschillende elementen worden beschreven, zoals b.v. de sensomotorische, cognitieve, emotionele en socio-culturele. Uitgangspunt is, dat deze in een constante, onderlinge interactie dienen te staan.
Er wordt ook uitgegaan van een wederzijdse beïnvloeding tussen de mens, zijn handelen en zijn omgeving. De omgeving, die uit fysieke, sociale en culturele factoren bestaat, wordt belangrijk geacht binnen de ergotherapie.
Kwaliteit van leven wordt gezien als de mate van tevredenheid van een individu en zijn omgeving met het participeren in zijn omgeving. Dit wordt gelijk gesteld aan het doelgericht en betekenisvol kunnen handelen, wat los kan staan van functiestoornissen.
De mate van tevredenheid hangt voornamelijk samen met het ervaren van controle over het eigen leven c.q. met het kunnen maken van keuzes in het (niet) handelen. Dit wordt ook autonomie genoemd.
In het taakgebied patiëntenzorg werkt een ergotherapeut samen met de cliënt met als doel dat deze (weer) in staat is om naar tevredenheid doelgericht en betekenisvol te handelen in de eigen omgeving. Deze omgeving biedt hiertoe mogelijkheden, maar stelt ook eisen. Aanknopingspunten kunnen zowel het vergroten van de capaciteiten van de cliënt en/ of de centrale verzorger(s) zijn, als ook het compenseren of het aanpassen van het handelen en/ of van de omgeving.
De mogelijkheden en belemmeringen in het handelen van de cliënt worden integraal benaderd: er wordt tegelijkertijd op psychische, sociale en somatische problemen ingegaan.
De behandelingen worden eclectisch opgebouwd: interventies, technieken en principes uit verschillende theorieën en modellen worden voor ieder individuele cliënt en situatie gekozen en samengevoegd.
Ergotherapeuten werken methodisch wat inhoudt dat op een gestructureerde manier gewerkt wordt aan het verwezenlijken van een van tevoren bepaalde doelstelling.
Het ergotherapeutische proces is cyclisch van aard. Eerst worden gegevens verzameld door o.a. gesprekken, observaties, tests, handelings- en/ of omgevingsanalyses en informatie van andere disciplines (indien van toepassing). Er worden de gebieden geïdentificeerd waarop een cliënt disfunctie ervaart. De interpretaties van deze gegevens leiden tot een ergotherapeutische diagnose. Op basis hiervan wordt in samenwerking met de cliënt 1 of meerdere doel(en) geformuleerd en een plan van aanpak opgesteld. Dit wordt (indien van toepassing) in het multidisciplinaire team afgestemd. Dit plan wordt uitgevoerd en na afloop geëvalueerd waarop het proces afgesloten of opnieuw opgestart wordt met bijgestelde doelen.
Cliënten zijn individuen met handelingsproblemen, die belemmerende gevolgen voor de deelname aan het maatschappelijke leven ervaren. Daarnaast wordt ook advies gegeven aan centrale verzorgers/ mantelzorgers en groepen, die enigerlei betrokkenheid hebben bij individuen of groepen met handelingsproblemen.
Sinds eind jaren '80 is in de VS en andere landen een wetenschappelijke discipline ontstaan, 'occupational science', die zich met fundamenteel onderzoek naar de mens als handelend wezen bezig houdt. Tevens wordt er steeds meer toegepast onderzoek uitgevoerd naar o.a. de effecten van ergotherapie, de modellen en methoden en de validiteit van instrumenten voor de diagnose en de evaluatie.
Binnen het taakgebied onderwijs brengen ergotherapeuten kennis over het domein en de capaciteiten van de ergotherapie over aan collegae (para)medici. Tevens dragen zij vakkennis over zowel aan ergotherapeuten in opleiding als ook aan de opleidingen ergotherapie.